Van cake naar kaviaar

0

Uitvaarten worden steeds persoonlijker. Ook staan ze meer en meer in het teken van ‘het leven vieren’.
De eenvoudige plak cake met koffie lijkt daarmee op zijn retour en – zij het langzaam – te worden ingehaald door luxe hapjes en drankjes.

Bij alle begrafenissen door de tijd en culturen heen speelt eten een hoofdrol. De verklaring is simpel. Mensen komen vaak van heinde en verre om een afscheid bij te wonen en je kunt ze dan natuurlijk niet met lege maag naar huis sturen. Maar dat is zeker niet alles. Eten heeft in de eerste plaats de functie om rouwenden te troosten, uit hun isolement te halen en weer op te nemen in de gemeenschap. Dat was vroeger zo en in zekere zin nog steeds. Nabestaanden hebben behoefte aan een gezamenlijk ritueel om hun verlies met anderen te delen. Bijpraten, anekdotes ophalen en als er geen woorden zijn voor het verdriet biedt eten een vorm van troost.

Vier het leven!
Tot voor kort gingen wij Nederlanders nogal zuinig om met het eten na uitvaarten. Niet dat de koffie met cake (vaak bespot door buitenlanders) al volledig uit beeld is verdwenen, maar dat lijkt in onze huidige, individualistische samenleving slechts een kwestie van tijd. We maken zelf onze keuzes en eten is een manier geworden om een geheel eigen invulling te geven aan een uitvaart. Stonden begrafenissen nog niet zo lang geleden in het teken van het hiernamaals en het begeleiden van de overledene naar de andere wereld, tegenwoordig staat de herinnering aan de overleden persoon centraal. Uitvaarten krijgen hierdoor een steeds persoonlijker karakter.
We houden de herinnering aan onze dierbare levend door bijvoorbeeld housemuziek te draaien, een kist te beschilderen in zijn of haar lievelingskleur, persoonlijke attributen neer te leggen. En daar hoort na afloop goed eten en drinken bij. Het aloude afscheidsfeest (zie kader ‘Groevemaal & troostbollen’, red.) uit lang vervlogen tijden lijkt weer helemaal terug. Steeds vaker worden er op begrafenissen dan ook luxe hapjes en drankjes geserveerd. Je onderstreept hiermee wat iemand voor zijn omgeving betekende. En het sluit volledig aan bij de huidige tendens dat het leven mag worden gevierd!

Groevemaal & troostbollen
Culinair uitpakken na een begrafenis is niet nieuw. Sterker nog: tot een paar honderd jaar geleden kenden wij in Nederland een uitbundige rouwcultuur waarbij men letterlijk sprak over een ‘begrafenisfeest’. Het feest duurde gemiddeld drie dagen en er werd gelachen, gezongen, toneelgespeeld, flink veel bier gedronken en uitgebreid gegeten. Het zogenaamde ‘groevemaal’ of ‘lijkmaal’ dat meestal bestond uit rijst, aardappel, ham, erwten en stokvis, moest met zijn grote hoeveelheid aan koolhydraten de nodige troost bieden. De maaltijd ontaarde niet zelden in een overvloedige bras- en smulpartij (en in het faillissement van de familie in kwestie). Toch zorgde men dat er altijd wat over bleef om te delen met armen, om zo dichter bij God te komen.
Op verschillende plaatsen in Nederland werd vlechtbrood gegeten als verwijzing naar de weduwe die haar vlecht afknipte in tijden van rouw. Daarnaast werden er speciaal voor het afscheid troostbollen of leedkoek gebakken. Een oer-Hollandse traditie die ooit begon in de middeleeuwen. De zoete, voedzame bollen, soms met krenten, golden als symbool van het leven en werden vanaf de zeventiende eeuw geserveerd bij een toen nog onbetaalbaar, oppeppende drankje: koffie. Dankzij de industrialisering en het protestantisme zijn deze uitbundige afscheidsrituelen in de loop der tijd drastisch versimpeld. Na de Tweede Wereldoorlog werd alles soberder en hielden we vast aan standaard gebruiken. Ons welbekende plakje cake bij de koffie – de eenvoudige afstammeling van de ooit zo luxe troostbol – is hiervan het levende bewijs.

Culinair eerbetoon
Wie een persoonlijk accent wil geven aan een afscheid serveert bij voorkeur hapjes waar de overledene iets mee had. Was de persoon in kwestie bij leven een levensgenieter? Dan kun je bijna niet meer aankomen met de geijkte koffie en cake. Tapas en een glas rode wijn zijn dan een gepaster alternatief. Ook in opmars zijn het chique duo oesters en champagne. Champagne is als frisse oppepper (net als vroeger de koffie) zeer geschikt voor begrafenissen. En aan oesters worden allerlei bijzondere kwaliteiten toegeschreven, waaronder vruchtbaarheid. Een mooier symbool om het leven te vieren – en misschien wel een onsterfelijke indruk achter te laten – bestaat eigenlijk niet. Ook sushi, garnalenpasteitjes en kreeft zijn tegenwoordig helemaal in. Hoe luxer, hoe beter, lijkt het. Vanzelfsprekend is de wijze waarop men hieraan persoonlijk invulling geeft ook afhankelijk van de zwaarte van het afscheid en van wat er allemaal voor het overlijden is gebeurd. En natuurlijk is het ongeloofwaardig als er flink wordt uitgepakt, terwijl de overledene een bescheiden type was. Een alternatief kan dan zijn dat je het eten laat aansluiten bij het seizoen, zoals erwtensoep in de winter of ijs in de zomer. Veilig, maar toch een stuk verrassender dan de cake. Er wordt ook regelmatig gekozen voor een thematische invulling. Zoals Bossche bollen voor de Brabander die trots was op zijn stad. Of afbeeldingen van postzegels op bonbons ter nagedachtenis aan de filatelist.

Zelfgekozen locatie
Tegenwoordig is zo ongeveer alles mogelijk op het gebied van drank en spijs. Zo bieden cateraars speciale rouwarrangementen aan op locatie. Denk aan een afscheidsmoment in de kroeg, het theater, de voetbalkantine of andere plekken waar de overledene graag kwam. Ook thuiscatering is een serieuze optie. Marijt Schaab weet hier alles van. Zij heeft haar eigen cateringbedrijf en verzorgt onder meer afscheidsbijeenkomsten rondom de uitvaart bij mensen thuis. “Bij uitvaarten is het belangrijk dat je goed bedenkt wat past bij de gelegenheid. En natuurlijk regel je alles wat nodig is voor de uitvoering hiervan. Dat je werkt met de beste ingrediënten uit de natuur is logisch. Door de shocktoestand waarin nabestaanden verkeren, vergeten ze vaak te eten. Ik maak voor een afscheidsbijeenkomst daarom meestal kleine, fijne hapjes die mensen in een hap kunnen opeten. Een mooie bouillon in een klein kopje of minibroodjes die ik smakelijk beleg bijvoorbeeld. En ik decoreer het blad waarop ik de gerechtjes serveer graag met kleuraccenten. Hierdoor ziet het er aantrekkelijk uit. Het zit hem voor mij echt in de details.”

Zorgen voor nabestaanden
Volgens Marijt wordt dit oog voor detail gewaardeerd. “Je moet je voorstellen dat alles in het teken staat van een goed afscheid, want dat is nog het enige wat je voor een dierbare kunt doen. Nabestaanden zijn dus heel dankbaar als je in overleg een passende invulling voor dingen hebt. Zo was ik onlangs thuis bij een mevrouw wiens man was overleden. Terwijl wij alles klaarzetten, luisterde zij met een vriendin naar de uitvaartmuziek. Voordat de gasten kwamen, maakte ik kleine broodjes voor haar. Ik dacht: ze moet wat eten vóór het bezoek komt, anders gebeurt het niet meer. Op zo’n moment anticipeer je en neem je het voortouw. Je zorgt dan echt voor iemand. Toen de bel ging en de eerste gasten kwamen, zei ze: ‘Hier heb ik helemaal geen zin in’. Maar gaande weg zag je dat het haar toch goed deed. Toen iedereen was vertrokken, hebben wij alles weer opgeruimd. We raapten de bloemknopjes op die waren achterbleven op de grond bij het naar buiten dragen van de kist. En hebben het glaswerk en diverse dranken klaargezet op tafel voor haar terugkomst thuis.”

Op locatie
Exacte cijfers over de toename van thuiscatering ontbreken. Hoewel het volgens schattingen gaat om een klein percentage van de uitvaarten, is er wel degelijk sprake van een tendens dat er steeds vaker wordt gekozen voor een afscheidsdienst op een zelfgekozen locatie.

EB_2792a

Huiselijke sfeer
“Ik verzorg heel uiteenlopende cateringen. Van lekkers bij de koffie tot kleine amuses of handzame broodjes tot diners. Mensen willen bij een condoleance thuis echt de huiselijkheid voelen voordat ze daarna – meestal in kleiner gezelschap – naar de begraafplaats gaan. Ik luister en kijk vooraf goed naar hoe de mensen zijn en welke wensen ze hebben. Daar pas ik vervolgens de catering op aan. Zowel qua eten als qua aankleding. Ook let ik op de inrichting van een huis. Zo kwam ik een keer terecht in een statig ouderwets huis van een overleden dame in Amsterdam. Prachtig ingericht, maar best vol voor een soepel verloop van een ontvangst. Ik heb in overleg met de familie wat stoelen weggehaald en geschoven met het meubilair, zodat er een betere routing zou ontstaan. Moeder hield van witlofschuitjes gevuld met waldorfsalade. Of ik die ook kon maken? Natuurlijk. Ik maak het mooi, maar sluit altijd aan bij de aanwezige stijl. Ik ga er nooit overheen.”

Behoefte aan intimiteit
“Ik doe dit nu al zo’n twaalf jaar, via Brokking en Bokslag uitvaartbegeleiding ben ik begonnen. Gaandeweg leer je hoe je met de emoties van anderen moet omgaan. Natuurlijk voel je het verdriet in een huis. Opeens sta je in een open keuken annex woonkamer met veertig rouwende mensen om je heen en dan is het de kunst om er te zijn en je tegelijkertijd onzichtbaar op te stellen. Bij iemand thuis is letterlijk en figuurlijk heel dichtbij. En dat is ook de reden waarom nabestaanden ervoor kiezen. Mensen hebben steeds vaker behoefte aan een intiem afscheid op een zelfgekozen locatie, zonder te hoeven kiezen voor rouwarrangement 1, 2 of 3. Het geeft rust om te kunnen samenzijn zonder dat de volgende groep alweer voor de aula klaarstaat. Ik denk dat in de toekomst deze personificatie alleen maar zal toenemen. Mede omdat uitvaartbegeleiders tegenwoordig de verschillende mogelijkheden bespreekbaar maken. En eten in een huiselijke omgeving geeft bovendien vaak een goede opening voor een gesprek. Als het bezoek niet weet wat ze moet zeggen, dan is het heel prettig om via eten anekdotes te delen. Zo heb ik op een bijeenkomst in overleg minitompouces geserveerd. Op donderdag – de dag dat vader werd begraven – at het gezin thuis namelijk altijd een tompouce. Toch mooi dat je dit verhaal dan met de familie kunt delen.”

Steeds vaker worden op uitvaarten luxe hapjes en drankjes geserveerd. Dat sluit aan bij de tendens dat het leven mag worden gevierd

Tekst – Marianna Wesselink

Deel op:

Laat een reactie achter

dima