Een kerkelijke uitvaart staat bol van rituelen zoals samenzang, gebeden en een preek. Maar in een tijd waarin steeds minder mensen verbonden zijn aan een kerk, verlopen uitvaarten ook steeds minder volgens een vast stramien. Terwijl rituelen wel veel troost en houvast kunnen bieden. Hoe kun je zulke afscheidsrituelen zelf invullen? En welke rol kan een uitvaartverzorger of ritueelbegeleider daar bij spelen?

Rituelen geven een moment of gebeurtenis diepere betekenis. Een uitvaartritueel laat mensen stilstaan bij verlies en verandering en biedt op een bepaalde manier ook troost. Zo’n ritueel drukt zonder woorden de gevoelens van nabestaanden uit en onderstreept wie de overledene was. De kracht schuilt in eenvoud en herkenbaarheid. Veel rituelen maken daarnaast gebruik van een bepaalde symboliek. Door een kaars aan te steken bijvoorbeeld, creëer je een moment van stilte en bezinning en zet je tegelijkertijd de overledene in het licht. Wanneer je een lintje doorknipt, de ene helft bij je houdt en de andere helft in de kist doet, geef je de overledene iets van jezelf mee en onderstreep je dat jullie altijd met elkaar verbonden blijven.

Ontkerkelijking
Bij een kerkelijke uitvaart hoeven nabestaanden vrijwel niet na te denken over rituelen. Het is een kwestie van psalmen en bijbelpassages uitzoeken, waarna de priester of pastoor de dienst leidt. Maar in deze tijd van ontkerkelijking worden steeds minder 
uitvaarten vanuit de kerk verzorgd. Mensen gaan daarom op zoek naar persoonlijke rituelen om de uitvaartplechtigheid extra ‘gewicht’ mee te geven. Dat kan van alles zijn: met alle kleinkinderen de kist beschilderen, alle bezoekers een bloem op de kist laten leggen, een fotocollage van het leven van de overledene laten zien – zelfs samen koffiedrinken na de plechtigheid is eigenlijk al een ritueel. Met name wanneer de overledene een heel duidelijke passie had, is het voor de familie vaak niet moeilijk om daar een passend ritueel bij te verzinnen. Als oma bijvoorbeeld wekelijks naar het strand ging voor een lange wandeling, mogen alle kleinkinderen een schelpje in de kist doen.

Ook wanneer iemand terminaal ziek is en zelf zijn uitvaart kan vormgeven, ontstaan er vaak als vanzelf prachtige, persoonlijke rituelen. Daar heeft Minke (42) ervaring mee. Haar partner Karst (44) was al geruimde tijd ziek en wist dat het einde naderde. Minke: ‘Karst heeft daarom zijn afscheid en uitvaart helemaal zelf kunnen vormgeven. Uiteraard ging dat in overleg met mij, maar hij was heel duidelijk in wat hij wel en niet wilde. Zo wilde hij zijn eigen kist beschilderen, wilde hij na afloop van de uitvaart geen koffie met cake, maar tapas met wijn en heeft hij zelfs een korte toespraak opgenomen op film, zodat hij op zijn eigen uitvaart kon spreken. Allemaal persoonlijke rituelen die pasten bij de manier waarop Karst in het leven stond. Als nabestaanden hoefden wij ons wat de uitvaart betreft nergens meer druk om te maken, want Karst had alles zelf helemaal uitgedacht.’

Ritueelbegeleider
Maar wanneer het overlijden onverwacht komt, is er weinig tijd om na te denken over afscheidsrituelen. In die paar dagen tussen overlijden en uitvaart moet er immers al zo veel worden geregeld. Een goede uitvaartondernemer denkt mee, geeft advies en helpt bij het realiseren van de wensen. Maar als de vraag te ingewikkeld wordt of er zijn heel speciale vragen, kan hij doorverwijzen naar een ritueelbegeleider. Met name wanneer nabestaanden iets heel bijzonders willen waarvan ze niet goed weten hoe ze het in een afscheidsplechtigheid kunnen inpassen, wanneer ze onderling discussie hebben of moeite hebben om de juiste tekst of muziek te vinden, kan zo’n ritueelbegeleider van toegevoegde waarde zijn. De uitvaartondernemer richt zich dan op de praktische kant van de afscheidsceremonie en de ritueelbegeleider neemt de inhoudelijke kant voor zijn of haar rekening.

Buitenstaander
Toen de vader van Jacintha (53) begin dit jaar op 87-jarige leeftijd overleed, hebben zij en haar familie een ritueelbegeleider ingeschakeld om te helpen bij de afscheidsceremonie. Jacintha: ‘We zijn in eerste instantie gewoon zelf aan de slag gegaan, maar al snel bleek dat we veel te veel wilden. Ik heb vijf broers en één zus en die hebben allemaal kinderen. Drie van mijn broers wilden spreken, één van mijn nichtjes wilde een stuk op de gitaar spelen omdat mijn vader dat altijd zo mooi vond, mijn zus wilde dat alle kleinkinderen samen een lied zouden zingen… We zouden zomaar twee uur verder zijn. Nu is mijn buurvrouw toevallig ritueelbegeleider, dus ik heb haar gevraagd om te helpen. Soms heb je een buitenstaander nodig die de grote lijnen in de gaten houdt en ingrijpt als het te veel wordt. Ik vond het zelf toch moeilijk om tegen mijn broers te zeggen dat alleen de oudste zou mogen spreken.’

Ook inhoudelijk hebben Jacintha en haar familie veel gehad aan de ritueelbegeleider. ‘Zij vroeg bijvoorbeeld aan ons wat voor man onze vader was geweest. Hij was een groot natuurliefhebber en zat altijd buiten op zijn tuinbankje naar de bloemen te kijken en naar de vogels te luisteren. Vervolgens kwam zij met een gedicht over vogels dat echt perfect bij hem paste. Zelf zouden we dat nooit hebben gevonden. We wilden ook graag iets doen met bloemen. Mijn zus had bedacht dat ze alle bezoekers bij binnenkomst een roos wilde geven die ze vervolgens bij de kist in grote vazen mochten zetten. De ritueelbegeleider vroeg hier een beetje op door: wat was de meerwaarde? Wat hebben de bezoekers eraan om een bloem te krijgen en die vervolgens meteen weer weg te zetten? Uiteindelijk kwamen we er op uit dat we alle bezoekers op de uitnodiging vroegen om een bloem mee te nemen die ze bij onze vader vonden passen. Al deze bloemen werden in grote vazen naast de kist gezet. Zo stond mijn vader tussen een bonte bloemenzee, precies zoals hij altijd zo mooi vond. Ontroerend om te zien.’

Laatste sacrament
Afscheidsrituelen spelen een rol bij de uitvaart, maar de uitvaart is natuurlijk maar één moment in het proces van afscheid nemen. Jiska (45) en haar zus Janka hadden juist rondom het moment van overlijden van hun moeder behoefte aan een ritueel. Jiska: ‘Mijn moeder is katholiek opgevoed, maar deed daar al jaren niets meer aan. Ze herinnerde uit haar jeugd wel de rituelen rondom het afscheid van haar opa’s en oma’s, zoals het laatste sacrament. Dat maakte altijd veel indruk op haar. We hebben er een eigen variant op gemaakt, door een kaars aan te steken naast haar sterfbed en een echt ‘afscheidsgesprek’ met elkaar te voeren. Een prachtig, intiem ritueel waar mijn zus en ik nu nog vaak aan terugdenken.’

De uitvaart van Jiska’s moeder werd druk bezocht. ‘Zo’n uitvaart is vaak een moment waarop het niet zozeer om de naasten gaat, maar meer om de mensen die wat verder af staan’, vindt Jiska. ‘Je doet je best om een goed beeld van de overledene neer te zetten zodat de buitenwereld zich hem of haar goed herinnert. Als naaste familie weet je natuurlijk wel hoe iemand was en heb je zo’n uitvaart eigenlijk niet nodig om dat te onderstrepen. Op de uitvaart hebben we dan ook weinig aandacht besteed aan rituelen.’
Dat gold niet voor de herdenkingsceremonie die Jiska, haar zus, hun echtgenoten en hun drie kinderen drie weken later nog organiseerden op de dag dat Jiska’s moeder 70 jaar zou zijn geworden. Jiska: ‘We hadden heel sterk behoefte aan een intieme herdenking met alleen naaste familie. We hebben eerst een kaarsje bij mijn moeders graf gezet, waarna mijn zwager haar lievelingsgedicht voorlas. Daarna zijn we gaan lunchen in haar favoriete lunchroom. Het was een dag van herinneringen ophalen, van een lach en een traan. Een dag waar mijn moeder met volle teugen van zou hebben genoten en daarmee de perfecte dag om haar te gedenken.’

Vertaalslag
De verhalen van Jiska en Minke laten zien dat er met betrekking tot persoonlijke afscheidsrituelen heel veel mogelijk is, vaak meer dan mensen denken. Maar met name wanneer het overlijden onverwacht komt, voelt tijd vaak als een beperkende factor. Toch hoeft het niet veel extra tijd en moeite te kosten om de afscheidsrituelen een meer persoonlijke invulling te geven. Bovendien is er ook ná de uitvaart nog veel mogelijk. Denk bijvoorbeeld ook aan een bijzondere manier om de as te verstrooien. Sta stil bij wie de overledene was en bedenk hoe je dit kunt vertalen naar een ritueel. Moeite om die vertaalslag te maken of vraagtekens bij wat er mogelijk is? Vraag dan de uitvaartverzorger of een ritueelbegeleider om advies.

Nieuw beroep?
Ritueelbegeleider is een relatief nieuw beroep, maar geen nieuw werk. Al eeuwenlang begeleiden dominees en priesters rituelen rondom overlijden en uitvaart. Voor niet-gelovigen vervullen humanistische uitvaartbegeleiders vaak die rol, bijvoorbeeld door een toespraak te schrijven of een dienst te leiden. Sinds een jaar of tien bestaat de post-hbo-opleiding ‘Ritueel begeleiden bij afscheid’ en zijn er steeds meer mensen die van ritueelbegeleider hun beroep hebben gemaakt. Zij zijn niet verbonden aan een bepaalde levensbeschouwing en vullen rituelen bij elke uitvaart op een persoonlijke manier in. Ervaren uitvaartondernemers weten vanuit de dagelijkse praktijk ook het nodige over afscheidsrituelen. In gesprekken over de wensen voor de uitvaart zal snel duidelijk worden of de familie en uitvaartverzorger er samen uitkomen, of dat hulp van een ritueelbegeleider gewenst is.

Tekst: Frieda Zieleman – Illustratie Gijs Huijbregts

Deel op:

1 reactie

  1. Heel mooi stuk over ritueelbegeleiding. Het geeft mooi weer wat dit inhoudt. Voor velen is dit nog een onbekend vakgebied, maar hier wordt het goed uitgelegd en wat het voor mensen kan betekenen. Dankjulliewel.

Laat een reactie achter

dima