Het lijkt een paradox, eenzaam zijn in Nederland. We zijn immers een van de dichtst bevolkte landen ter wereld. Toch voelt dertig procent van onze bevolking zich weleens eenzaam en acht procent zelfs in ernstige mateI. Anders gezegd: 1,2 miljoen mensen in Nederland ervaren een ernstig gemis van verbondenheid met een ander. Hoe komt het dat er zo’n grote groep eenzamen is in ons land? Wat kunnen we doen zodat meer mensen betrokken worden bij onze maatschappij?

17 miljoen buren en toch eenzaam…

Iedereen voelt zich weleens eenzaam. Dat hoeft niet erg te zijn. Het is pas echt een probleem als de negatieve gevoelens over eenzaamheid langdurig aanhouden. De gangbare definitie van eenzaamheid is: het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van) bepaalde sociale relaties II. Eenzaamheid is dus een persoonlijk gevoel dat is gebaseerd op een bepaalde verwachting. Het kan best zijn dat iemand veel relaties heeft, maar dat hij of zij zelf teleurgesteld is over het aantal of over de kwaliteit ervan. We spreken dan over emotionele eenzaamheid. Dat is iets anders dan sociale eenzaamheid, waarbij je onvoldoende contacten hebt met mensen met wie je je echt verbonden voelt omdat ze dezelfde belangstelling hebben. Binnen de groep eenzamen zijn er tot slot ook mensen die sociaal geïsoleerd zijn; zij hebben maar drie of minder persoonlijke relaties. Volgens onderzoek betreft dit ongeveer 120.000 mensen in Nederland. III

Oorzaken
De traditionele leef- en werkverbanden waaraan mensen hun identiteit en sociale steun ontleenden, vallen steeds verder uiteen. De individuele verantwoordelijkheid voor het creëren van eigen sociale netwerken is daarvoor in de plaats gekomen. IV Niet iedereen beschikt over de nodige competenties om een eigen netwerk te onderhouden. De laatste decennia is de samenstelling van de Nederlandse huishoudens ook sterk veranderd. De gezinnen zijn kleiner geworden en er zijn meer alleenstaanden. V Daarnaast hebben we te maken met vergrijzing. Ouderen vormen een grote groep eenzamen. En tot slot zien we een verschuiving van een zorgmaatschappij naar een participatiemaatschappij. Mensen zijn daardoor steeds meer op zichzelf aangewezen. De kwetsbare groepen zoals ouderen en gehandicapten dreigen buiten de boot te vallen, omdat ze moeite hebben zelfredzaam te zijn. In deze veranderende maatschappij zal de eenzame groep steeds groter worden.

Taboe
Eenzaam zijn is nog steeds een taboe. Vandaar dat mensen die ernstig eenzaam zijn dat niet snel zullen toegeven. Dat bemoeilijkt de hulp door professionele hulpverleners en vrijwilligers. Het kan zich echter bij iedereen in iedere levensfase voordoen. Zo kunnen er persoonlijke omstandigheden zijn die de kans op eenzaamheid versterken, bijvoorbeeld overlijden van de partner, een psychische of lichamelijke ziekte of ouderdom. Persoonlijke capaciteiten spelen ook een rol, zoals het gebrek aan sociale vaardigheden, een laag zelfbeeld, onzekerheid, verlegenheid of introversie. Daarnaast zijn er ook maatschappelijke oorzaken, zoals het verliezen van een baan, schulden, huiselijk geweld of verhuizing die kunnen leiden tot eenzaamheid. Gescheiden mensen en weduwen of weduwnaars voelen zich vaker eenzaam dan getrouwde mensen of ongehuwden. Ongeveer veertig procent van de gescheiden mensen en weduwen of weduwnaars voelt zich eenzaam. VI

Factoren die de kans op eenzaamheid vergroten
– Leeftijd (hoe ouder, hoe eenzamer)
– Lichamelijke gesteldheid
– Alleen wonen
– Geen kinderen of kinderen op afstand
– Geen relatie
– Psychiatrische problematiek
– Financiële zorgen

Herkennen
Professionele hulpverleners gebruiken de eenzaamheidsschaal van De Jong Gierveld om te bepalen of iemand eenzaam is. Deze schaal bestaat uit elf vragen. Hoe hoger de score, des te eenzamer de persoon in kwestie is. Vragen zijn bijvoorbeeld: Is er iemand in uw omgeving waar u terechtkunt met uw dagelijkse probleempjes? Mist u een echt goede vriend of vriendin? Voelt u zich weleens in de steek gelaten? Uiteraard hoef je niet altijd een professionele hulpverlener te zijn om te herkennen of iemand eenzaam is. Gelukkig zijn er veel vrijwilligers en goede buurtgenoten die eenzame mensen bij de samenleving proberen te betrekken.

Negatieve effecten
Eenzaamheid en sociaal isolement vormen een groot maatschappelijk probleem. Uit onderzoek blijkt dat eenzaamheid en sociaal isolement sterk samenhangen met lichamelijke en psychische klachten, zoals depressie, slaapproblemen, angststoornissen, verminderde afweer en hart- en vaatziekten. VII Vanwege die gezondheidsklachten doen eenzame mensen bovendien vaker een beroep op de gezondheidszorg. Eenzaamheid en ziekte lijken elkaar te versterken. Mensen die eenzaam zijn, zorgen slechter voor zichzelf en worden daarom sneller ziek. Door hun ziekte gaat het aangaan en onderhouden van sociale relaties steeds moeilijker. Deze neerwaartse spiraal is niet makkelijk zonder hulp van anderen te doorbreken.

De overheid en maatschappelijke initiatieven
Niet voor niets staat het bestrijden en voorkomen van eenzaamheid hoog op de agenda van het ministerie van VWS. Staatssecretaris Martin van Rijn schreef in een brief aan de Tweede Kamer dat hij de nadruk legt op een intensieve aanpak die duurzaam verankerd moet worden door samenwerking op lokaal niveau. Dat betekent samenwerking tussen gemeenten, vrij-willigersorganisaties, zorgverleners en instellingen. In de Coalitie Erbij werken onder andere Leger des Heils, Nationaal Ouderenfonds, Resto VanHarte, Humanitas, de Zonnebloem en een groot aantal netwerkpartners samen rond het thema eenzaamheid en sociaal isolement. Elk jaar organiseert Coalitie Erbij de ‘Week tegen Eenzaamheid’. Dit jaar was dit de week van 22 september tot 1 oktober. Het doel van deze week is blijvend aandacht vragen voor het probleem eenzaamheid. De Coalitie roept iedereen met een sociaal hart op om zich in te zetten. Want: eenzaamheid los je samen op!

Sociaal land
En deze uitspraak wordt gehoord. Ons land is eigenlijk ontzettend sociaal, getuige de talloze initiatieven van goede doelen, professionals en vrijwilligers. De meeste hebben tot doel de eenzame medemens tot actie aan te sporen en hem erbij te betrekken. Uit onderzoek blijkt dat eenzamen zich minder eenzaam voelen als ze zelf vrijwilligerswerk doen.VIII Het aantal sociale contacten vermeerdert hiermee immers direct, net als het gevoel van betekenis te zijn in de maatschappij. In iedere stad, buurt of dorp zijn inloophuizen waar koffie en thee wordt geserveerd. Vele kerken serveren iedere week een diner voor de dorps- of stadsgenoten. We noemen hieronder een paar mooie initiatieven.

Klik op de initiatieven voor meer informatie:
– de Zilverlijn van het Nationaal Ouderenfonds
– Wordt Maatjes via het Oranje Fonds
– De ouderenbegeleidingsdienst van het Leger des Heils
Humanitas biedt persoonlijke hulp om mensen weer zelf de regie te geven
– Samen koken en eten met Resto vanharte

Eenzaamheid internationaal
Je mag wel zeggen dat we in Nederland best veel doen om eenzaamheid te bestrijden. Als we een vergelijking maken met het buitenland dan doen we het lang niet slecht. Zo heerst er in bijvoorbeeld Italië, Polen en Frankrijk veel meer eenzaamheid dan in Nederland IX. Je zou misschien verwachten dat er minder eenzaamheid zou zijn in de traditioneel familiegeoriënteerde landen zoals Italië. Toch komt Italië als slechtste uit de bus, voornamelijk als gevolg van armoede en slechte gezondheid van de ouderen. Ook speelt mee dat de ouderen in Italië hogere verwachtingen hebben juist vanwege de rijke familietradities.

Internet en sociale media
Een andere ontwikkeling die bijdraagt aan de oplossing van eenzaamheid, is de digitalisering en de opkomst van sociale media. Bijna ieder huishouden heeft tegenwoordig een internetaansluiting. Het internet functioneert onder andere als communicatiemiddel om op afstand tegen lage kosten met elkaar te praten met videobeeld. Skype en iChat zijn hier voorbeelden van, maar ook bijvoorbeeld KlasseContact van het KPN Mooiste Contact Fonds X dat ervoor zorgt dat zieke kinderen in contact blijven met hun klasgenootjes. Sociale media kunnen zowel een positieve als negatieve bijdrage leveren aan eenzaamheid. Dat hangt onder meer samen met de manier waarop men het sociale netwerk gebruikt, zo blijkt uit langdurig onderzoek onder 1200 mensen met een Facebook-profiel. Als je Facebook gebruikt om direct met anderen te communiceren – bijvoorbeeld door op berichten van anderen te reageren – kan dat gunstig uitpakken voor je ‘sociaal kapitaal’. Gebruik je Facebook daarentegen alleen om andermans status te checken of om berichten te ‘zenden’ via je eigen pagina, dan is de kans dat je eenzaam bent weer groter. XI

Nieuwe contacten via internet
Er zijn op internet ook sites te vinden die als doel hebben vrienden in het echte leven te maken. Daarnaast zijn er sites speciaal gericht op lotgenotencontact. Mensen met bijvoorbeeld een bepaalde ziekte of ervaring kunnen via de site met elkaar in contact komen of blijven. Een aantal voorbeelden:
– www.actief4weduwe.nl brengt alleenstaanden met elkaar in contact. Je kunt onbeperkt met elkaar mailen en bijvoorbeeld een oproep plaatsen om samen iets te ondernemen. Tevens organiseert de site activiteiten, zoals samen eten, bezoeken van theatervoorstellingen, bezoekjes aan de dierentuin
of groepswandelingen.
– www.vriendschapsnet.nl is een gratis community waar je kunt chatten en afspraken kunt maken met anderen.
– www.gewoonvriendschap.nl is bedoeld om 50-plussers met elkaar in contact te brengen voor een gewone vriendschap. Er worden ook allerlei activiteiten georganiseerd.

Bronnen
I      www.volksgezondheidenzorg.info
II    De Jong-Gierveld & Van Tilburg, 2007
III   www.eenzaam.nl/
IV   Sjef de Vries Basismethodiek Psychosociale hulpverlening (2010)
V    Paul Schnabel, Individualisering en sociale integratie
VI   www.volksgezondheidenzorg.info
VII  www.nationaalkompas.nl/
VIII www.eenzaam.nl/ rapport over eenzaamheid en vrijwilligerswerk (pdf)
IX    www.nationaalkompas.nl
    www.kpnmcf.com
XI    www.bright.nl/epidemie-van-eenzaamheid-veroorzaakt-door-facebook

Tekst: Pieter van de Rest

Deel op:

Laat een reactie achter

dima